دیابت در سالمندان | چرا علائمش پنهان می‌ماند و چطور باید با آن مقابله کرد؟
دیابت در سالمندان اغلب بی‌سروصدا شروع می‌شود و علائم کلاسیک آن همیشه دیده نمی‌شود. در این مقاله با علائم افزایش و افت قند خون، معیارهای تشخیص، کمک‌های اولیه هنگام افت قند، نکات تغذیه‌ای و روش‌های مراقبت از پا آشنا می‌شوید. این مطالب را دکتر احمد دلبری، متخصص طب سالمندان، برای شما تهیه کرده است.
زمان تخمینی مطالعه: 9 دقیقه
همزمان با افزایش جمعیت سالمندان، شیوع دیابت نوع ۲ در کشور رو به افزایش است. اگرچه سالمندان مانند افراد جوان‌تر در معرض عوارض این بیماری قرار دارند، عوارض قلبی‌عروقی در این طیف سنی به مراتب بیشتر دیده می‌شود. دیابت می‌تواند موجب کم‌آبی، اختلال شناختی و بینایی و زوال کارکردی شود. همچنین باعث تشدید بیماری‌های دوران سالمندی مانند آلزایمر، سقوط و زمین‌خوردن، افسردگی، دردهای مزمن و مصرف داروهای بیشتر می‌شود. سالمندان مبتلا به دیابت نسبت به دیگران بیشتر در معرض خطر عوارض اختلالات بینایی، حملات قلبی‌عروقی، قطع پا یا نارسایی کلیوی قرار می‌گیرند، به‌طوری‌که دیابت شایع‌ترین علت نابینایی، نارسایی کلیه، دیالیز و قطع عضو در دوران سالمندی است.
دیابت بیماری کاملاً جدی و خطرناکی است. به‌کار بردن اصطلاحاتی مانند «قند عصبی دارم»، «قندم کمی بالاست» و «دیابتم خفیف است» برای فرار از بیماری، درمان و اصلاح شیوه زندگی است و باعث بدتر شدن شرایط و بروز عوارض جدی‌تر خواهد شد. نیمی از مبتلایان به دیابت در دوران سالمندی از بیماری خود بی‌خبرند. این در حالی است که با رعایت مصرف غذای سالم و کافی، داشتن فعالیت ورزشی منظم، مصرف صحیح داروها و پایش و کنترل دقیق قند خون، چربی‌ها و فشار خون می‌توان از بسیاری از این عوارض ناگوار جلوگیری کرد و از یک زندگی سالم و طول عمر طبیعی برخوردار بود.
علائم دیابت در سالمندی
در دوران سالمندی، افرادی که در معرض ابتلا به دیابت هستند، به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی معمولاً علائم کلاسیک دیابت را ندارند و برخی از علائم دیابت پنهان می‌ماند یا تشخیص آن‌ها دشوار است.
سالمندان دیابتی معمولاً دچار تشنگی مکرر، افزایش حجم و تکرر ادرار و نیز کاهش وزن با وجود پرخوری می‌شوند، اما ممکن است بی‌حال و ناخوش‌احوال باشند یا با وجود اشتهای طبیعی، وزنشان به‌تدریج کم شود.
علائم افت قند خون در بیماران دیابتی
افت قند خون از عوارض شایع قرص‌های خوراکی پایین‌آورنده قند خون و انسولین است. از علائم شروع افت قند خون می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
ضعف یا گرسنگی، گیجی یا فراموشی، رنگ‌پریدگی، تعریق، عدم تمرکز حواس، تحریک‌پذیری، گزگز و مورمور شدن دور لب، افت دمای بدن، کابوس شبانه و بی‌خوابی، عدم تعادل یا زمین‌خوردن و بیهوشی. در سالمندان معمولاً حملات افت قند خون سریع شناسایی و درمان نمی‌شود.
علل افت قند
- مصرف زیاد انسولین یا قرص
- فعالیت زیاد ورزشی یا باغبانی در یک روز آفتابی
- کم‌خوردن یا فراموشی و حذف یک وعده غذایی
- آب‌وهوای سرد
- بیماری‌های مزمن قلبی و کلیوی
علائم افزایش قند خون در بیماران دیابتی
علائم بالا رفتن قند خون در سالمندان دیابتی به‌صورت تکرر ادرار یا بی‌اختیاری در دفع ادرار و تشنگی است. به دنبال این تشنگی، فرد دچار خستگی، خواب‌آلودگی، گیجی و آشفتگی خواهد شد. لازم به یادآوری است که سالمندان به‌دنبال ابتلا به عفونت‌های ویروسی مانند آنفلوانزا و سرماخوردگی دچار افزایش قند خون می‌شوند و در این مواقع، چکاپ قند توصیه می‌شود.
معیار تشخیص دیابت در سالمندان
تشخیص دیابت در سالمندان فرقی با سایر گروه‌های سنی ندارد، به‌طوری‌که:
- قند خون ناشتا کمتر از ۱۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر طبیعی است.
- قند خون ناشتا بیشتر از ۱۲۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر به معنای ابتلا به دیابت است.
- قند خون ناشتا در محدوده ۱۲۶-۱۰۰ طبیعی نیست و فرد سالمند را در معرض برخی از عوارض دیابت، مانند عوارض قلبی‌عروقی و چشمی، قرار می‌دهد.
پایش، کنترل قند و جلوگیری از افت قند
انجمن طب سالمندان آمریکا برای پایش و چکاپ کنترل قند توصیه می‌کند قند خون بیمارانی که سطح هموگلوبین A1C آنان طی چند سال اخیر ثابت و منطقی بوده است، به‌طور سالیانه اندازه‌گیری شود. چنان‌چه سطح هموگلوبین A1C منطقی و مناسب نباشد، هر ۶ ماه یک‌بار یا بر اساس ضرورتی که پزشک تشخیص می‌دهد، با فاصله زمانی کمتر اندازه‌گیری شود. در سالمندان مبتلا به دیابت، قند خون قبل از غذا باید در محدوده طبیعی ۷۰-۱۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و قند خون زمان خواب آنان ۱۰۰-۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد.
درمان افت قند خون
- سریعاً قند خون اندازه‌گیری شود.
- اگر امکان اندازه‌گیری قند خون نبود، ۲-۱ قاشق چای‌خوری عسل، یک لیوان آب‌قند حاوی ۵-۳ حبه قند، یک فنجان شیر یا نصف لیوان آبمیوه به بیمار داده شود و منتظر تأثیر آن بمانید.
- در صورت اختلال در هشیاری بیمار، سعی در خوراندن مواد قندی نکنید و در اسرع وقت او را به نزدیک‌ترین درمانگاه برسانید.
توصیه‌های لازم برای پیشگیری و درمان دیابت در سالمندان
راه درمان دیابت از آموزش می‌گذرد و اصلاح شیوه زندگی کلید درمان بیماران دیابتی است. اگرچه اصلاح سبک و شیوه زندگی در ابتدا سخت و طاقت‌فرساست، بعد از مدتی امکان‌پذیر، دلپذیر و کم‌هزینه‌ترین روش درمان و کنترل بیماری خواهد بود.
رویکرد درمان در سالمندان مبتلا به دیابت بر اساس بیماری‌های زمینه‌ای و سطح توانایی و عملکرد فردی افراد است و نمی‌توان از یک نسخه واحد برای همه استفاده کرد.
با توجه به افت عملکرد جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان و وجود بیماری‌های همراه در برخی افراد، پایش سلامت و درمان دیابت در آنان باید با دقت و توجه بیشتری اجرا شود.
در افراد بالای ۴۵ سال، هر سه سال یک‌بار تست قند خون ناشتا انجام شود.
افراد پیش‌دیابتی (قند خون ناشتا ۱۲۶-۱۰۰) سالیانه تست قند انجام دهند.
انجمن طب سالمندان آمریکا هدف درمانی معقول و درست برای سالمندان دیابتی با سطح عملکردی بالا و امید به زندگی بیش از ۱۰ سال را هموگلوبین A1C در حد ۷ یا کمتر اعلام کرده است. هموگلوبین A1C نوعی تست قند خون است که گزارش کنترل قند خون را در دوره ۳ ماهه اخیر به شما می‌دهد.
۸۰ درصد سالمندان دیابتی چاق‌اند و نیاز به کاهش وزن دارند. چربی‌ها حتی در زمانی که هیچ چیزی خورده نمی‌شود، می‌توانند به قند تبدیل شوند و قند خون را بالا ببرند. سعی کنید چربی اضافه را با ورزش و کنترل رژیم غذایی مناسب بسوزانید.
تمامی سالمندان دیابتی باید از نظر طبی و تغذیه‌ای کنترل و ارزیابی شوند.
برنامه غذایی سالمند مبتلا به دیابت بسیار مهم است و رژیم غذایی مناسب نقش مؤثری در کنترل میزان قند خون دارد. اینکه چه می‌خورید و چقدر مواد قندی مصرف می‌کنید، کاملاً بر سطح قند خون مؤثر است.
سعی کنید هیچ‌وقت گرسنه نمانید؛ به دنبال گرسنگی شدید، پرخوری و افزایش غیرقابل‌کنترل قند خواهید داشت. رژیم غذایی را به‌شدت کنترل کنید، تعداد وعده‌های غذایی را به ۵-۴ وعده افزایش دهید و هرگز از مصرف میان‌وعده غافل نشوید. بهتر است برنامه غذایی روزانه منظم داشته باشید و در ساعات خاص و به اندازه مشخص غذا میل کنید.
هیچ‌یک از وعده‌های غذایی نباید حذف شود، به‌خصوص در افراد لاغر یا کسانی که قرص و انسولین مصرف می‌کنند.
از قدرت و تأثیر ورزش در کنترل دیابت غافل نشوید. بهتر است ورزش عصر باشد و پیش از شروع ورزش، قند خون خود را اندازه‌گیری کنید. در صورتی که قند شما بیش از ۲۵۰ بود، نباید ورزش کنید. نرمش و ورزش‌های هوازی مانند پیاده‌روی و شنا توصیه می‌شود و مفید است. حتماً بعد از فعالیت‌های ورزشی، پاهای خود را از نظر بروز آسیب‌های پوستی مانند تاول بررسی کنید.
عوارض بیماری دیابت را بشناسید؛ دانستن این علائم و عوارض به کنترل بهتر بیماری کمک می‌کند.
در منزل از جوراب نخی ضخیم و دمپایی استفاده کنید و دقت کنید جوراب‌ها روزانه عوض شود.
روزانه پاها را با آب ولرم و صابون بشویید و خشک کنید و از نظر قرمزی، تورم، تغییر رنگ، ترک‌خوردگی و ترشح اطراف ناخن بررسی کنید. در صورت وجود هر یک از این علائم، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
گزگز و مورمور پاها، به‌خصوص در شب، کرختی و بی‌حسی در بخشی از پاها، خمیده شدن انگشتان و سفت شدن پوست کف پا از علائم جدی و خطرناک دیابت است که باید فوراً اقدام و درمان شود.
هیچ‌وقت ناخن‌ها را از ته کوتاه نکنید.
حتی‌الامکان در بیرون از منزل از دمپایی و صندل استفاده نکنید و از پوشیدن کفش‌های تنگ پرهیز کنید.
یکی از دلایل شایع بستری شدن سالمندان دیابتی، زخم پاست که نیاز به مراقبت جدی دارد.
عفونت سبب افزایش قند خون می‌شود؛ لذا در صورت بروز بیماری‌های عفونی مانند سرماخوردگی، اندازه‌گیری مکرر قند خون بسیار مهم است. در صورت بروز تب، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
یبوست می‌تواند یکی از نشانه‌های افزایش قند خون باشد. برای پیشگیری از آن، نوشیدن مایعات فراوان و مصرف بیشتر میوه‌های غیرشیرین، سبزی‌ها و نان سبوس‌دار توصیه می‌شود.
سالمندان دیابتی حتی بدون مشکلات چشمی باید دست‌کم یک‌بار در سال برای معاینه دقیق به چشم‌پزشک مراجعه کنند.
سیگار باعث بدتر شدن عوارض دیابت می‌شود؛ لذا آن را ترک کنید.
شیوع عفونت ادراری در زنان سالمند دیابتی بیشتر است و در صورت بوی ناخوشایند و تند ادرار و بروز علائم ادراری، باید درمان شود.
از پزشک معالج و پرستار نحوه صحیح مصرف دارو را سؤال کنید. زمان صحیح مصرف قرص‌های دیابتی قبل از غذاست؛ انسولین رگولار و NPH ۳۰ دقیقه قبل از غذا و انسولین سریع‌الاثر دقیقاً قبل از غذا مصرف می‌شود.
منبع:
دکتر احمد دلبری، متخصص طب سالمندان
«رئیس مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی»
مقالات مشابه با موضوع سلامتی🌷:
